"Teraz morze oddzieli chłopców od mężczyzn"* Joseph Conrad, "Młodość i inne opowiadania"

Udostępnij
"Teraz morze oddzieli chłopców od mężczyzn"* Joseph Conrad, "Młodość i inne opowiadania"
Emile Valentin, Statki nocą, Konstantynopol, 1877.

(…) pamiętam swoją młodość i uczucie, które już nigdy nie wróci — uczucie, że będę trwał wiecznie, że przetrwam morze, ziemię i wszystkich ludzi; złudne uczucie, które wabi nas do radości, do niebezpieczeństw, do miłości, do próżnych wysiłków — do śmierci; tryumfalne poczucie siły — gorączkę życia w garstce prochu, a w sercu żar, który z każdym rokiem słabnie, ochładza się, zmniejsza, gaśnie — i zamiera — za wcześnie, za wcześnie — przed wygaśnięciem życia. (Joseph Conrad, Młodość)

Co to za bohaterowie?

Proza Josepha Conrada, a właściwie – Józefa Teodora Konrada Korzeniowskiego – kojarzy się z bohaterami, którzy w trudnych warunkach zostają skonfrontowani z kwestiami honoru, odpowiedzialności, winy i muszą stawić czoła światu i żywiołom. I nie zawsze wychodzą z tego pojedynku pokrzepieni. To bohaterowie wyobcowani, zmagający się z samotnością, wewnętrznymi pęknięciami, lękiem i własną naturą ulegającą presji otoczenia. Niby to wszystko prawda, ale jak każde „streszczenie” czy „podsumowanie”, mocno wyjaławia prozę Conrada. Pozbawia ją piękna, głębi i tego niezwykłego doświadczenia uczestnictwa w czymś wyjątkowym, które daje czytanie o życiu innych ludzi.

Prawdziwe życie

Wydawać by się mogło, że dzisiejszy świat – paradoksalnie – pragnie odpowiedzi na pytania stawiane przez Conrada, a jednocześnie brak mu odwagi, by do tej potrzeby się przyznać w erze sukcesu, łatwego życia i prostych recept. Bo jakże tu otwarcie powiedzieć, że ów sukces przypłaca się dziś zdrowiem i wartościami, życie staje się niebywale trudne, a powierzchowne odpowiedzi sprawdzają się tylko do końca kinowego seansu? Gdy światła z powrotem rozbłysną i wrócimy z iluzji ekranu do szarej, nerwowej codzienności, tamte ckliwe pocieszenia i łatwe formułki natychmiast rozsypują się w pył.

Żyjemy dzisiaj tak daleko od natury – jej rytmu, siły i potęgi. Tracimy wraz z tym spokój oraz poczucie sprawczości, jakie daje zmaganie się z żywiołem i życie w jego bliskości. Czujemy się bezradni, gdy brakuje prądu, i wpadamy w panikę, gdy zepsuje się samochód. Stajemy się histeryczni, gdy odbierze się nam choć część wygód. Tymczasem ich nadmiar, przyznajmy, otępia i osłabia, wpychając nas w objęcia wyuczonej bezradności.

Jak zdobyć świat?

I gdy czytamy u Conrada o ludziach, którzy stawiają czoła morzu, walczą z ogniem, ciemnością i lękiem, nie tracąc nic z psychologicznego prawdopodobieństwa – wracamy do żywego świata. Czytelnik w każdym wieku znajdzie tam siebie. Odnajdzie swoje przekonanie z młodości, że jego życie będzie inne niż wszystkich – i Conrad to potwierdza! Można nie tyle marzyć, co z powodzeniem realizować plany, nawet te najbardziej niezwykłe. Dojrzały czytelnik przyzna, że droga do ich spełnienia nie jest łatwa, ale obfituje w zwycięstwa (choć i w porażki). A człowiek w sędziwym wieku powie z przekonaniem, że tylko takie życie – pełne walki o siebie i realizację własnych marzeń – miało sens.

William Turner, Wyciąganie łodzi na brzeg w burzowy dzień, XIX w.

Proza Conrada jest refleksyjna, ale jej głębia wynika z działania bohaterów, a nie z teoretyzowania. Bohaterowie zmagają się z morzem, dżunglą, mgłą i ciemnością. To walka fizyczna, ale nie bezrefleksyjna. Światy Conrada są żywe: pełne odgłosów, ruchu marynarzy wspinających się po linach, zapachów portów, nawałnicy sztormu, dławiącego ognia trawiącego statek i majestatu okrętu idącego z sykiem na dno. Nie ma tam idealizmu, pustego gadania ani sztucznych problemów – jest samo życie: pożar, sztorm, brak słodkiej wody, remont statku. Ale są też żywi ludzie w sytuacji wyboru: prawi i szlachetni oraz szubrawcy, prawdziwe autorytety i mroczne siły. Są dni radości i porażki, wstydu, który trzeba gorzko przełknąć, i dumy, gdy staje się na lądzie w Bangkoku. Zarówno to, co dobre, jak i to, co złe – kryje w sobie tajemnicę i nie jest proste. 

Miejsce akcji

To, co dla wielu jest najatrakcyjniejsze w prozie Conrada, to wykorzystanie przestrzeni jako żywej metafory ludzkiej psychiki – sztormów, płonących statków, których uratować nie sposób, dżungli czy nieznanych portów. Czasem mówi się, że to proza „męska”. Może i tak, jeśli poprzestać na obserwacji, że jej świat zaludniają głównie męscy bohaterowie ścierający się z żywiołami. W istocie to jednak literatura głęboka i autentyczna, wyrosła z osobistego doświadczenia człowieka, który z tymi siłami zmagał się w realnym życiu. I dotyczy każdego, kto mierzy się z żywiołami własnej egzystencji, nie chowając głowy w piasek cyfrowego świata i nie dając się porwać wirom tanich pocieszeń.

William Turner, Łodzie rybackie wpływające do portu w Calais, ok. 1803

Zaczynamy

Dzisiaj zaprezentuję Państwu opowiadanie, które otwiera wyjątkową trylogię. Składają się na nią Młodość, Jądro ciemności oraz U kresu sił. Cykl ten ma wyraźny rys autobiograficzny, do czego zresztą sam autor przyznaje się we wstępie. Całość przedstawia doświadczenia młodości Korzeniowskiego, jego wejście w dorosłość oraz wiek dojrzały. Warto, oczywiście, czytać te utwory po kolei, towarzysząc Conradowi na kolejnych etapach jego losu. To jednak tylko czytelnicza sugestia.

Można tu dodać jeszcze jedną uwagę. „Młodość” jest popisem pamięci. Jej treść to wspomnienie pewnego mego przeżycia; lecz całe to przeżycie i w treści wewnętrznej, i w zewnętrznym swym zabarwieniu zaczyna się i kończy we mnie. "Jądro ciemności" jest również przeżyciem, ale przesuniętym trochę (choć bardzo nieznacznie) poza fakty, które zaszły istotnie, dla celu najzupełniej usprawiedliwionego, jak sądzę; chciałem uczynić owo przeżycie bliższym umysłom i sercom czytelników - mówi autor we wstępie do zbioru.

Marlow

Opowieści te łączy postać narratora, Marlowa, o którym w przedmowie wypowiada się sam autor. Taka bliskość przypomina relację między Zbigniewem Herbertem a jego Panem Cogito – alter ego znanym z tylu wierszy poety. Jednak czułość, z jaką Conrad mówi o swoim przyjacielu-narratorze, jest niezwykle ujmująca:

Z człowiekiem nazwiskiem Marlow zeszliśmy się zupełnie przypadkowo, tak jak się zawiera znajomości w miejscach kuracyjnych — znajomości, które czasem dojrzewają do przyjaźni. I tak się też stało w tym wypadku. Pomimo stanowczości, z jaką Marlow wypowiada zazwyczaj swe zdanie, nie jest bynajmniej natrętem. Nawiedza mnie w godzinach samotności i wtedy milcząc rozmyślamy nad czymś wspólnie w przytulnym, harmonijnym nastroju, lecz rozstając się z nim przy końcu opowieści, nie jestem nigdy pewny, czy to nie po raz ostatni. Nie myślę jednak, aby który z nas miał ochotę przeżyć drugiego. (…) Ze wszystkich moich postaci on jeden nie drażnił mnie nigdy. To człowiek na wskroś dyskretny i wyrozumiały.

Joseph Conrad zaokrętował się na statku Palestine w 1881 roku jako drugi oficer. Statek miał przewieźć ładunek węgla z Newcastle do Bangkoku.

Podróż - symbol istnienia

Wy wiecie, koledzy, że zdarzają się podróże, które są jakby umyślnie zamówione dla zobrazowania życia — które mogą służyć za symbol istnienia…  - rozpoczyna Marlow swoją opowieść. I rzeczywiście, niezwykły to obraz: bo ta opowieść jest prosta i jednocześnie prawdziwa jak samo życie. 

Dwudziestolatek zaciąga się na stary, wręcz sypiący się statek handlowy, dowodzony przez sędziwego kapitana Bearda. Celem podróży jest transport węgla z Newcastle do Bangkoku. Młody Marlow może i nie gardzi starym dowódcą, ale co i rusz podkreśla jego wiek, siwiznę i zmęczenie… Z czasem to się zmieni, bo twarda próba życia zweryfikuje jego patrzenie na wartość drugiego człowieka. Niezwykłe jest przy tym to, że i kapitan ma własne marzenia. Dla młodego mężczyzny rejs pozostaje obietnicą przygody i podboju świata – jest pełen zapału i odwagi. Dla Bearda wyprawa nosi w sobie zupełnie inny, lecz równie ważny sens. W sylwetkach bohaterów nie ma jednak nic przesadnego, niemożliwego ani „filmowego” – brak tu prostych kontrastów.

Kochałem statek więcej niż kiedykolwiek i strasznie mi się chciało dostać do Bangkoku. Bangkok! Czarodziejska nazwa, błogosławiona nazwa. Gdzie tam do niej Mezopotamii. Pamiętajcie, że miałem dwadzieścia lat, że jechałem pierwszy raz jako drugi oficer, że Wschód czekał na mnie.

Cóż może stanąć na przeszkodzie silnemu, młodemu i zdeterminowanemu chłopakowi, by wypłynął w świat, który... "czeka na niego"?

Była to pierwsza moja podróż na wschód, i to pierwsza, w której uczestniczyłem jako drugi oficer; było to także pierwsze dowództwo mojego szypra.

Iwan Ajwazowski, Pejzaż morski z księżycem w pełni, 1855.

Początek wyprawy ... w życie

Ten młodzieńczy zapał Marlowa z jednej strony stanowi dowód jego naiwności, z drugiej – okazuje się nieunikniony. Nie da się przecież dotrzeć do własnych szczęśliwych wysp bez marzeń o nich, bez entuzjazmu startu i bez zmagania się z przeciwnościami. Co więc pozostaje w sercu dojrzałego Marlowa, gdy wspomina samego siebie z tamtych lat? Na pewno ani żal, ani gorycz, ani kpina… Po latach, gdy jest już innym człowiekiem i dojrzałym okiem patrzy w przeszłość, znowu doświadcza tamtych emocji i – co ważne – w pełni rozumie dawnego siebie. Dobrze się to czyta: Marlow nie jest przemądrzałym, oschłym starcem. Jego dojrzałość robi wrażenie – ten czterdziestoletni mężczyzna mieści w swoim sercu dawny zapał i potrafi z empatią spojrzeć na namiętności młodości. Ma w sobie wiele wyrozumiałości oraz głęboki spokój w patrzeniu na bieg życia.

Pierwsze życiowe burze

Po tygodniowej żegludze dotarliśmy do Yarmouth Roads, a potem dostaliśmy się w burzę — słynną październikową burzę sprzed dwudziestu dwóch lat. Wicher, błyskawice, deszcz ze śniegiem, śnieżyca i straszliwe morze. Lecieliśmy niby na skrzydłach; zrozumiecie, jak źle było z nami, kiedy wam powiem, że mieliśmy strzaskane nadburcie i zalany pokład. W ciągu drugiej nocy balast przesunął się na stronę podwietrzną, a jednocześnie zapędziło nas gdzieś w okolice Dogger Bank. Nie było innej rady, tylko zejść na dół z szuflami i starać się doprowadzić statek do porządku — i oto staliśmy w tej przestronnej ładowni, ponurej jak jaskinia; łojowe świece migotały przytwierdzone do belek, bursa wyła w górze, okręt rzucał się na bok jak szalony; byliśmy tam wszyscy co do jednego, Jermyn, kapitan, pochłonięci tą pracą grabarzy, i ledwie się mogliśmy utrzymać na nogach, usiłując rzucać szufle mokrego piasku ku stronie nawietrznej. Przy każdym zatoczeniu się statku widać było niewyraźnie w mętnym świetle, jak ludzie się przewracają, zakreślając wielkie łuki szuflami. Jeden z naszych chłopców okrętowych (było ich dwóch) płakał rozdzierająco pod wrażeniem tej niesamowitej sceny. Słyszeliśmy, jak szlochał gdzieś w ciemnościach.

Pierwsze burze młodości – i pierwsze trudy. Statek zostaje wreszcie odholowany do portu, gdzie rozpoczyna się długie czekanie na załadunek. A gdy ma wreszcie wyruszyć… zrządzeniem losu uderza w niego parowiec, niszcząc nadburtę. Jakie to trywialne, szczególnie w zestawieniu z entuzjazmem Marlowa w "zdobywaniu świata". Realizacja marzeń wymaga poświęceń, determinacji oraz ogromnych pokładów cierpliwości. Życie okazuje się bowiem pasmem wyzwań – a motto wyryte na rufie statku, Do or Die („Czyń albo giń”), staje się tragikomicznym podsumowaniem starcia z losem. Komicznym, bo ta sypiąca się jednostka każdemu innemu wydaje się gotowym przepisem na klęskę. Ale młody Marlow tego nie dostrzega. Stary kapitan widzi wszystko jak na dłoni. Jednak... obaj płyną dalej.

Walka z żywiołami

Potem następują kolejne próby: sztormy, porażki, walka z żywiołami… Ale co właściwie mogłoby złamać ducha zdeterminowanemu starcowi czy odebrać marzenia dwudziestoletniemu mężczyźnie?

 A we mnie tkwiła gdzieś myśl: „No, no! To ci dopiero morowa awantura — jak w jakiej książce — a ja jadę po raz pierwszy jako drugi oficer i mam dopiero dwadzieścia lat i oto wytrzymuję wszystko równie dobrze jak każdy z tych ludzi, i podnoszę moich chłopców na duchu.” Cieszyłem się. Nie byłbym się wyrzekł swych przeżyć za nic w świecie. Miałem chwile radosnego uniesienia. Gdy stary, ogołocony statek przechylał się ociężale, wznosząc konchę rufy wysoko w powietrze, zdawało mi się, że rzuca ku bezlitosnym chmurom, jak apel, jak wyzwanie, jak okrzyk słowa wypisane na rufie: „«Judea». Londyn. «Czyń lub giń»”.

Nie chcę Państwu odbierać przyjemności z lektury. Młodość nie jest przecież zwykłym obrazkiem marynistycznym. Sypiący się statek, na który wsiada dwudziestolatek i który z początku wydaje mu się nie do zatopienia, to ucieleśnienie iluzji młodości – stanu, w którym człowiekowi wydaje się, że jego plany, ciało i przyszłość są niezniszczalne i zmierzają wprost do baśniowych „Bangkoków”. Marlow doświadcza jednak sztormu oraz innych trudów, których szczegółów nie zamierzam tu zdradzać.

Trudna sztuka cierpliwości

Odholowano nas z powrotem do wewnętrznego portu i staliśmy się miejscową przynależnością, cechą, instytucją. Ludzie pokazywali nas przyjezdnym:

— O, to ta barka, co ma jechać do Bangkoku, jest tu już od pół roku, trzy razy wracała z drogi.

W dni świąteczne mali chłopcy kręcący się w łódkach okrzykiwali nas:

— Hej hej, na „Judei”! — a gdy czyjaś głowa pojawiała się nad burtą, wołali: — Dokąd jedziecie? do Bangkoku? — i drwili z nas.

Marlow musi zmierzyć się nie tylko z morzem i losem, ale też z ludzką opinią. To gorzkie doświadczenie, jednak jak najbardziej do przetrwania – przecież nic nie trwa wiecznie, nawet ludzka złośliwość. W końcu "Judea" wypływa na pełne morze, gdzie człowiek znów może liczyć na siebie i na towarzyszy. Załogi i statki pomagają sobie nawzajem, połączone wspólnotą morskiego losu.

Joseph Mallord William Turner, Sheerness widziany z Nore

Człowiek wobec żywiołu 

Morze u Conrada obrazuje absolutną obojętność natury wobec człowieka i stanowi surowy sprawdzian ludzkiego charakteru. Nie jest ono wrogiem, lecz przestrzenią próby, w której weryfikują się solidarność załogi, poczucie obowiązku i hart ducha. Może kryje się za tym zwykły instynkt przetrwania, o którym wspomina Marlow, a może coś znacznie głębszego?

I pomyślcie — przecie ci ludzie nie mieli za sobą karności wdrożonej przez musztrę. Dla postronnego widza wyglądaliby jak zbiorowisko skończonych urwipołciów, niemających żadnej jaśniejszej strony. Co ich skłoniło do wykonania tego rozkazu, co sprawiło, że byli mi posłuszni, gdy — myśląc z całą świadomością, jakie to piękne — kazałem im dwa razy opuścić bant przedniego żagla i lepiej go złożyć? Co tu wchodziło w grę? Ci majtkowie nie mieli zawodowej ambicji ani wzorów, nie oczekiwali pochwał. Nie przemawiało przez nich poczucie obowiązku; wszyscy umieli się doskonale wymawiać, wykręcać i wałkonić — kiedy mieli ochotę — a przeważnie ją mieli. Czy odgrywały tu rolę te dwa funty dziesięć szylingów na miesiąc? Uważali, że powinni mieć przynajmniej dwa razy tyle. Nie; przyczyną ich zachowania było coś, co tkwiło w nich samych, co jest wrodzone i subtelne, i wieczne.

Jednak człowiek w obliczu klęski nie staje się posągowym bohaterem. Życie trwa nadal. Trzeba jeść, pić, spać, wreszcie pokrzepić się śmiechem i świadomością wspólnego losu.

Na tle płomieni, wijących się we wściekłych językach nad głowami, zdawali się czuć u siebie jak salamandry i wyglądali na bandę desperackich korsarzy. Ogień iskrzył się w białkach ich oczu, połyskiwał na płatach białej skóry wyglądającej przez podarte koszule. Każdy miał na sobie ślady jak gdyby bitwy — głowy były obandażowane, ramiona podwiązane, kolana obwinięte w brudne szmaty — i każdy trzymał między nogami butelkę, a w garści pajdę sera. Mahon podniósł się. Ze swą piękną, awanturniczą głową, profilem o garbatym nosie, długą białą brodą i odkorkowaną butelką w ręku podobny był do jakiegoś zuchwałego korsarza z dawnych czasów, weselącego się wśród gwałtów i zniszczenia.

(…) 

Zbliżyłem się do szypra i potrząsnąłem go za ramię. Otworzył w końcu oczy, ale się nie poruszył.

— Czas opuścić statek, panie kapitanie — powiedziałem spokojnie.

Dźwignął się z trudnością, spojrzał na płomienie, na morze iskrzące się wokoło statku, a dalej czarne, czarne jak atrament; spojrzał na gwiazdy świecące niewyraźnie przez cienką zasłonę dymu na niebie czarnym, czarnym jak Ereb.

— Najpierw najmłodsi — rzekł.

Wytrwałość

Najpiękniejszy według mnie fragment opowiadania to moment, w którym Marlow dostaje pod swoją komendę małą szalupę. Po raz pierwszy staje się kapitanem i bierze pełną odpowiedzialność za swoich ludzi. Jest w tym - oczywiście - rys brawury, ale wciąż mieszczący się w granicach psychologicznego prawdopodobieństwa, oddający szaleństwo młodości i determinacji tego, kto chce realizować swoje plany.

Miałem z sobą dwóch ludzi, worek sucharów, kilka puszek z mięsem i beczką wody.(…) I wiecie, co pomyślałem? Pomyślałem, że odłączę się od kompanii możliwie najprędzej. Chciałem zachować swoje pierwsze dowództwo wyłącznie dla siebie. Nie śniło mi się żeglować z całym oddziałem, jeśli mi się nadarzy sposobność do samodzielnej przeprawy. 

William Turner, Rybacy na morzu, 1796.

Nie potrzebuję wam mówić, co to jest poniewieranie się po morzu w otwartej łodzi. Pamiętam dni i noce zupełnej ciszy, kiedyśmy wiosłowali, wiosłowali, a łódka zdawała się stać na miejscu, jakby spętana czarem w obręczy morskiego horyzontu. Pamiętam upał, potopy nawałnic, które pod grozą śmierci zmuszały nas do wylewania bez tchu wody z łódki (lecz napełniały naszą beczkę), i pamiętam w końcu szesnaście godzin, w ciągu których z ustami wyschniętymi na żużel stawiałem czoło zbałwanionemu morzu na swym pierwszym dowództwie. Nie miałem przedtem pojęcia, jak dzielnym jestem człowiekiem.

Nad brzegiem marzeń 

Gdy Marlow patrzy na brzeg - cel swojej wyprawy - jest już kimś innym, niż gdy wyruszał w podróż. Nie znika ani fascynacja światem, ani radość z sukcesu - po wielu trudach przeprawy nic nie staje się gorzkie. Mała łódeczka i wielki świat. Żywioł i człowiek, który trzyma w ręku wiosło - wolę i odwagę, by dopłynąć do brzegu swoich marzeń.

 William Hodges Resolution i Adventure na brzegach Tahiti, około 1775

Tak oto widzę zawsze Wschód. Poznałem później tajne jego zakątki i patrzyłem mu w samą duszę, ale teraz widzę go zawsze z małej łódeczki: zarys wysokich gór, modrych i dalekich o poranku; podobnych do nikłej mgły w południe; stojących o zachodzie jak poszczerbiony mur z purpury. Czuję w ręku wiosło, w oczach mam palący błękit morza. I widzę zatokę — rozległą zatokę gładką jak szkło i polerowaną jak lód — która połyskuje wśród ciemności. Czerwone światło pali się daleko wśród mroku wybrzeża, noc jest łagodna i ciepła. Wiosłujemy z trudem obolałymi ramionami i nagle powiew wiatru wyłania się z cichej nocy, powiew słaby, letni, nasycony dziwnymi zapachami kwiatów, aromatem wonnego drzewa — pierwszy oddech Wschodu na mojej twarzy. Nigdy tego nie zapomnę. Było to nieuchwytne — a ujarzmiało jak czar, jak szept — zapowiedź tajemniczej rozkoszy.

* W tytule artykułu zacytowałam słowa kapitana Tomasza "Miśka" Kulawika wypowiedziane podczas rejsu przez Morze Północne latem 2025 roku.

Czytaj dalej

Szept stron. O czytaniu jako doświadczeniu zmysłowym

Szept stron. O czytaniu jako doświadczeniu zmysłowym

Tactile grounding (uziemienie) to technika samoregulacji psychicznej, która wykorzystuje dotyk do skierowania uwagi na fizyczną rzeczywistość. Celem tej praktyki jest przede wszystkim wyciszenie układu nerwowego poprzez redukcję bodźców i skupienie się na konkretnych właściwościach wybranego przedmiotu – jego temperaturze, szorstkości, ciężarze czy strukturze. Odejście od analizowania błędów z przeszłości (ruminacji) oraz

Tekst: Katarzyna Bocian