Hilvanar. Dotyk papieru

Udostępnij
Hilvanar. Dotyk papieru
Hilvanar. Przestrzeń, w której papierowa materia zespala się z pięknem emocji...

Poprzedni artykuł poświęcony był zmysłowemu doświadczeniu książki – muzyce stron, zapachom, rytmowi czytania, słowem: obcowaniu z nią jako żywym przedmiotem. Dzisiaj spojrzymy na ten świat nie oczami czytelnika, lecz twórcy.

Zapraszam na rozmowę z Laurą Żaborowską, pasjonatką introligatorstwa oraz założycielką sklepu Hilvanar, w którym sprzedaje ręcznie robione zeszyty. Odkryje przed nami osobistą filozofię papieru oraz źródła inspiracji, opowie o cierpliwości potrzebnej do precyzyjnego szycia kart i o tym, jak zwykłe hobby zamienia się w rzemiosło, a ono – niepostrzeżenie – w sztukę. Żyjemy przecież w świecie inwazyjnie zdominowanym przez masową produkcję i sztuczną inteligencję. Bezduszność, powtarzalność i odtwórczość to nie tylko zmory współczesnej sztuki, ale i zagrożenie dla doświadczania piękna.

Katarzyna Bocian: Co sprawiło, że w świecie opanowanym przez ekrany i cyfrowe pliki postanowiłaś zająć się czymś tak namacalnym jak papier? 

Laura Żaborowska: Zainteresowanie papierem wyniknęło z miłości do książek. Od kilku lat fascynuję się ideą pięknej książki i odkrywam jej kolejne aspekty - introligatorstwo, typografię… Zaczęłam rozumieć, że fizyczna forma książki wpływa na odbiór tekstu. Oczywiście, może się to objawiać na bardzo praktycznym poziomie: odpowiednim dobraniu proporcji książki, użyciu dobrze zaprojektowanego kroju pisma, złożeniu tekstu z zachowaniem odpowiednich proporcji między światłem a tekstem. Jednak proces wytwarzania książki może przerodzić się w sztukę, kiedy cała fizyczna forma, każdy jej element zespala się z tekstem i sprawia, że można odczuwać go w sposób zmysłowy, synestezyjny. Nie potrafię też myśleć o książce inaczej niż w ruskinowskim duchu. Jej piękno jest dla mnie ściśle związane z pracą ręczną.  Rzemieślnicy-artyści, którzy posiedli wiedzę oraz konkretne umiejętności ciężką pracą i latami doświadczenia, świadomie wykorzystując środki stylistyczne swojego fachu, przekazują charakter tekstu. I to właśnie na drodze zgłębiania piękna książki i rozkładania jej na części pierwsze, zainteresowałam się introligatorstwem i papierem. 

Katarzyna Bocian: A wyjaśnisz, czym jest ten "ruskinowski duch"?

Laura Żaborowska: John Ruskin był cenionym krytykiem sztuki, pisarzem i artystą, żyjącym w XIX-wiecznej Anglii, który ze zgrozą opisywał, jak rewolucja przemysłowa niszczy tradycyjne rzemiosło. Powtarzał, że przedmiotom fabrycznym brakuje indywidualizmu rzemieślnika, którego nie jest w stanie zastąpić żadna maszyna.  Mówiąc o „ruskinowskim duchu” mam na myśli jego głębokie przekonanie, że piękno sztuki jest efektem harmonijnej współpracy umysłu, serca i rąk.

Hilvanar, ręcznie szyty zeszyt fot. Kamil Kmiecik

Katarzyna Bocian: Czy pamiętasz książkę lub zeszyt z dzieciństwa, który jako pierwszy zachwycił Cię swoją fizycznością – dotykiem, zapachem, kolorem? Ja pamiętam książki trójwymiarowe – otwierane jak pokrywki w pudełku, w których przesuwało się tekturkę i wprawiało w ruch statek prujący po falach - albo same fale, bo z drugiej strony też była tekturka... Można było poruszać postaciami, nawet schodziły po schodach! Tekst ożywał, otwierał się w trójwymiarze... Magia!

Laura Żaborowska: Hmmm... z pewnością przychodzą mi na myśl Kroniki Spiderwick. Przewodnik terenowy po fantastycznym świecie wokół nas, które bardzo silnie działały na moją dziecięcą wyobraźnię. Forma tej książki imituje odnaleziony, stary dziennik naukowca, Arthura Spiderwicka, badającego świat fantastycznych stworzeń. Pełno w nim przepięknych akwarelowych ilustracji oraz notatek i przemyśleń badacza, złożonych krojem, budzącym skojarzenia z pismem odręcznym. Ale jeśli chodzi o konkretne wrażenia zmysłowe, to z pewnością jest to zapach Opowieści z Narnii. Przyznaję, że do czasu odkrycia tej powieści w zasadzie nie lubiłam i nie umiałam czytać, mozolne składanie sylab szkolnych czytanek niezmiernie mnie nudziło. Któregoś zimowego dnia mama zabrała mnie do kina, właśnie na Opowieści z Narnii. Lew, Czarownica i stara szafa. Byłam tym filmem absolutnie urzeczona. A ponieważ chciałam dowiedzieć się o narnijskim świecie jak najwięcej, nagle z dnia na dzień posiadłam umiejętność czytania i przeczytałam całą serię. To wydarzenie było kamieniem milowy w moim życiu i przemieniło mnie w mola książkowego. Dlatego też z takim sentymentem wracam do pierwszej części Opowieści z Narnii, kojarzę je z konkretnym zapachem i... ach jaki to jest boski zapach! Choć, jeśli mam być szczera, to równocześnie jest to zapach bardzo taniego, kioskowego wydania.

 Katarzyna Bocian: Jestem przekonana, że ta książka pachniała całą gamą innych aromatów! Rachhatłukum (ptasim mleczkiem - w polskim tłumaczeniu), leniwym popołudniem, domem... Moje trójwymiarowe książki pachniały kurzem z pawlacza i cukrem - bo nie wiedzieć czemu, te akurat leżały pochowane wśród ozdób choinkowych... Więc zapachy książek to mocno skomplikowana i tajemnicza sprawa... A czym dla Ciebie różni się czytanie tekstu z ekranu od obcowania z fizyczną książką? Jakie to uczucie dotykać papieru czerpanego w porównaniu do wygładzonego papieru fabrycznego?

Laura Żaborowska: Teoretycznie tekst zostaje tym samym tekstem, niezależnie czy czytamy go w wersji papierowej czy na czytniku. Ale „odcieleśnienie” książki pozbawia jej czytelnika doświadczeń haptycznych. Poza tym, jeśli książka miała wypracowaną formę typograficzną, to trud składacza umyka w wersji cyfrowej, która jest jedynie surową warstwą tekstową. To trochę jak dobrowolna rezygnacja ze zjedzenia kolacji w jednej z najlepszych restauracji, na rzecz kromki suchego chleba. Podstawowy głód zostanie zaspokojony, ale zmysły będą nienasycone. Cóż... a jeśli chodzi o papier czerpany ręcznie i wytwarzany przy pomocy maszyny papierniczej... Zacznę, może przewrotnie, od fabrycznego, ponieważ współczesny rynek papierniczy pełny jest wyjątkowych papierów, które nie ograniczają się do wspomnianej białej, wygładzonej kartki. Możemy spotkać papiery ozdobne:  fakturowane, tłoczone, barwione w masie, z dodatkiem kukurydzy, kawy, kwiatów, cebuli, itp. Istny korowód możliwości, które stanowią odpowiedź dla wygłodniałych palców, oczu, czy nawet nosa. Papier czerpany ręcznie jest osobną historią, zawsze będę darzyć go estymą, ponieważ patrząc na niego myślę o ludzkich ramionach wprawnie kołyszących sita z masą papierniczą.

Hilvanar. Prasa introligatorska, fot. Kamil Kmiecik.


Katarzyna Bocian: Na co zwracasz uwagę, dobierając materiał na okładkę?

Laura Żaborowska: Staram się dobierać materiały myśląc o tekście. Każdy element oprawy - okładka, wyklejki, kapitałka muszą ze sobą współgrać. Ale jest jeszcze mnóstwo materiałów i technik, które chciałabym opanować, np. zdobienie mozaikowe czy historyczne techniki szycia.

Katarzyna Bocian: Jaką rolę w doświadczeniu czytelnika gra gramatura papieru, jego faktura, krawędzie kart, na przykład rwane czy gładko przycięte?

Laura Żaborowska: To zależy od papieru, nie dla każdego z nich niższa gramatura powoduje niższą przezroczystość. Z kolei jeśli chodzi o obcięcie bloku, to może być ono kolejnym elementem ekspresji artystycznej. Obcięcie na równo może być złocone, marmuryzowane, czy ozdobione ilustracją iluzjonistyczną, czyli taką, która jest widoczna tylko po wygięciu bloku pod odpowiednim kątem. Jeśli chodzi o postrzępione krawędzie to również mogą być one świetnym zabiegiem stylistycznym, na przykład jeśli oprawa ma sprawiać wrażenie surowej, czy niedokończonej.

Katarzyna Bocian: Szelest przewracanych stron, charakterystyczne kliknięcie otwieranej oprawy, chrupnięcie grzbietu – czy projektując książkę, myślisz też o jej dźwięku?

Laura Żaborowska: To bardzo ciekawe pytanie, ale muszę przyznać, że do tej pory nie poświęcałam wrażeniom dźwiękowym uwagi z perspektywy projektanta, raczej wyłącznie z perspektywy czytelnika, dla którego chrupnięcie grzbietu w oprawie miękkiej zwykle wróżyło słabą otwieralność i złamanie grzbietu. Z kolei szelest kartek na pewno przywołuje we mnie kojące skojarzenia...

Katarzyna Bocian: Jak wyważenie i ciężar książki wpływają na to, jak układa się ona w dłoniach podczas czytania?

Laura Żaborowska: Małe, lekkie książki, są z pewnością przyjemną formą dla beletrystyki i książek, które czytamy dla przyjemności, na pewno też ich uderzenie mniej boli, jeśli czytamy je leżąc i zdarzy nam się zasnąć;). Jeśli chodzi o ułożenie w dłoniach to zwróciłabym też uwagę na marginesy, które swobodnie powinny mieścić nasze palce, tak aby nie zasłaniały tekstu. Z kolei przy albumach albo książkach naukowych, z których robimy notatki, ważny jest dla mnie nie tyle ciężar, co otwieralność bloku. Najlepiej jeśli otwiera się ona na płasko i nie trzeba jej przytrzymywać, aby zapobiec zamknięciu. Ale to już jest zależne od wielu czynników: sposobu oprawy, kierunku włókien papieru... 

Hilvanar, ręcznie szyty zeszyt, fot. Kamil Kmiecik.


Katarzyna Bocian: Opowiedz, jak się tworzy książkę, tak krok po kroku?

Laura Żaborowska: Poszczególne etapy różnią się w zależności od stosowanych technik. Ale mniej więcej wygląda to tak: przygotowane arkusze, czy to z tekstem literackim, w przypadku książki, czy z liniami - w przypadku zeszytu, trzeba poddać falcowaniu, czyli złożyć je do pożądanego formatu. Z takich złożonych arkuszy uzyskujemy tzw. składki (polska terminologia introligatorska jest mocno przesiąknięta niemieckimi terminami, więc można się też spotkać z nazwą legi). Następnie należy je przedziurawić pod szycie. Po zszyciu, blok należy zakleić i zaprasować w prasie. Kiedy klej jest już podeschnięty, ale wciąż elastyczny, można wyoblić grzbiet za pomocą młotka. Następnie do bloku doklejamy wyklejkę i na tym etapie mamy już przygotowany blok. Teraz należy przygotować okładkę, najczęściej są to trzy kawałki tektury - tworzące przód, grzbiet oraz tył oprawy. Obleka się je płótnem, papierem czy skórą oraz zdobi. Ostatnim etapem jest sklejenie przodu i tyłu książki z wyklejką. 

Katarzyna Bocian: Który etap tworzenia książki daje Ci najbardziej zmysłową satysfakcję?

Laura Żaborowska: Każdy etap jest zmysłowy, ponieważ pracuję z materiałami, które mają swój zapach, dźwięk, fakturę. Ale najbardziej odprężające jest dla mnie szycie. Lubię obserwować, jak składka po składce słowa zaczynają tworzyć opowieść. Zresztą nazwa sklepu z moimi zeszytami HILVANAR to hiszpańskie słowo oznaczające fastrygowanie (wstępne szycie). Hiszpanie używają także zwrotu hilvanar las ideas, dosłownie: fastrygowanie myśli. Bardzo podoba mi się ta idea fastrygowania myśli, chwytania je w słowa. Zresztą coś jest z tym szyciem słów, bo również w języku polskim łączą się one w wyrażenia takie jak snucie opowieści, osnowa tekstu, czy nawet plecenie bzdur.


Katarzyna Bocian: Masz rację! Przecież samo słowo "tekst" pochodzi od łacińskiego "textus" - tkanina. Albo "wątek" to przecież poprzeczna nitka przeplatana przez krosno, a w literaturze - powiązany ze sobą ciąg zdarzeń...

A jakie drobne, często niezauważalne dla zwykłego czytelnika detale, świadczą o tym, że książka staje się wyjątkowym obiektem? Ale jeśli to sekret Twojej sztuki, to niech nim pozostanie...

Laura Żaborowska: Przychodzi mi na myśl anegdota o Jamesie Cobdenie-Sandersonie, introligatorze-samouku, który należał do angielskiego ruchu Arts and Crafts. Jego prace są dla mnie niezrównane. Do jednej z nich należy oprawa The Princess, którą wykonał na zamówienie Clementine Mitford dla jej męża Bertrama jako prezent urodzinowy. Przy złoceniu inicjałów introligator musiał się jednak pomylić, przykładając tłok do góry nogami, w efekcie na tylnej okładzinie zamiast wytłoczonej litery M odcisnął W. Błąd jednak zostawił, być może również dlatego, że musiał zdążyć z ukończeniem pracy przed urodzinami solenizanta. Ten jeden detal, przypomina właśnie o duchowym wymiarze rzemiosła, które jest odzwierciedleniem nieustannego ludzkiego wysiłku w drodze do perfekcji i siłowaniu się z własną naturą, skłonną do słabości i błędów. Swoją drogą przypadkowe działania mogą czasem dać lepszy efekt niż zamierzony projekt.

T.J.Cobden-Sanderson, oprawa The Princess będąca prezentem dla Bertrama Mitforda, 1886, źródło: wikipedia, domena publiczna.

Katarzyna Bocian: Czym różni się zeszyt zrobiony ręcznie od tego kupionego w sieciówce?


Laura Żaborowska: Bardzo mocno wierzę w rzemiosło, którego piękno jest odzwierciedleniem wiedzy, doświadczenia i wrażliwości twórcy. Tego nie można odtworzyć w produkcji masowej - jest w tym coś tak na wskroś nieuchwytnego i autentycznego. Mając do czynienia z takim zeszytem, ma się wrażenie wyjątkowości i obcowania z rzemiosłem, które teraz staje się dobrem luksusowym, ponieważ ma w sobie tę ludzką cząstkę. Takim zeszytom będziemy chcieli powierzyć nasze myśli, obrazy, refleksje, emocje, które wymagają specjalnej oprawy.

Hilvanar, ręcznie robiony zeszyt, fot. Kamil Kmiecik

Katarzyna Bocian: Dziękuję za rozmowę!

https://hilvanar.com/

https://www.instagram.com/hilvanar_com/





Czytaj dalej

Szept stron. O czytaniu jako doświadczeniu zmysłowym

Szept stron. O czytaniu jako doświadczeniu zmysłowym

Tactile grounding (uziemienie) to technika samoregulacji psychicznej, która wykorzystuje dotyk do skierowania uwagi na fizyczną rzeczywistość. Celem tej praktyki jest przede wszystkim wyciszenie układu nerwowego poprzez redukcję bodźców i skupienie się na konkretnych właściwościach wybranego przedmiotu – jego temperaturze, szorstkości, ciężarze czy strukturze. Odejście od analizowania błędów z przeszłości (ruminacji) oraz

Tekst: Katarzyna Bocian
"Teraz morze oddzieli chłopców od mężczyzn"* Joseph Conrad, "Młodość i inne opowiadania"

"Teraz morze oddzieli chłopców od mężczyzn"* Joseph Conrad, "Młodość i inne opowiadania"

(…) pamiętam swoją młodość i uczucie, które już nigdy nie wróci — uczucie, że będę trwał wiecznie, że przetrwam morze, ziemię i wszystkich ludzi; złudne uczucie, które wabi nas do radości, do niebezpieczeństw, do miłości, do próżnych wysiłków — do śmierci; tryumfalne poczucie siły — gorączkę życia w garstce prochu, a w sercu żar,

Tekst: Katarzyna Bocian