Szept stron. O czytaniu jako doświadczeniu zmysłowym

Udostępnij
Szept stron. O czytaniu jako doświadczeniu zmysłowym
Photo by Benedikt Zinn / Unsplash

Tactile grounding (uziemienie) to technika samoregulacji psychicznej, która wykorzystuje dotyk do skierowania uwagi na fizyczną rzeczywistość. Celem tej praktyki jest przede wszystkim wyciszenie układu nerwowego poprzez redukcję bodźców i skupienie się na konkretnych właściwościach wybranego przedmiotu – jego temperaturze, szorstkości, ciężarze czy strukturze. Odejście od analizowania błędów z przeszłości (ruminacji) oraz zamartwiania się o przyszłość na rzecz powrotu do „tu i teraz” pozwala odbudować kontakt z własnym ciałem i odzyskać wewnętrzny spokój. Mgła emocjonalna rozprasza się, tętno zwalnia, a oddech wyrównuje. Pojawia się uczucie ulgi – porównywalne z wynurzeniem głowy spod wody i zaczerpnięciem głębokiego powietrza. Angielskie słowo grounding można przetłumaczyć również jako „zakotwiczenie”. Trafnie oddaje to stan, w którym rozbujana łódka ciała – a wraz z nim umysłu – wreszcie dobija do bezpiecznego portu.

person reading book white sitting
Photo by Lilly Rum / Unsplash

Problemy z samoregulacją i upadek czytelnictwa

Problemy z samoregulacją to zmora współczesnego świata. Dotyczą powszechnie dzieci, ale i dorośli nie potrafią odzyskać wewnętrznej równowagi, rozładowując emocje w sposób kompulsywny: gniewem, impulsywnymi zakupami, seksem, sprzątaniem czy wycieńczającym sportem.

Zadziwiająco zbieżnym zjawiskiem społecznym jest zanik bezpośredniego obcowania z książką papierową. Anegdoty o przedszkolakach przesuwających palcem po okładce w nadziei, że obrazek zmieni się jak na ekranie, choć brzmią groteskowo, dobrze obrazują skalę zjawiska. Rewolucja społeczna nie tyle się dokonuje, ile już się dokonała. Skandynawskie szkoły próbują wprawdzie ograniczyć jej skutki, wracając do tradycyjnych narzędzi – książki, zeszytu i ołówka – jednak zatrzymanie tej lawiny zmian wydaje się niezwykle trudne, a śmiem twierdzić, że niemożliwe.

Nie uda się tego zrobić technologią „udawania”. E-ink i ekran nigdy nie zastąpią w dotyku i zapachu papieru oraz drukarskiej farby, mimo iż technologia ta wykorzystuje mikrokapsułki z pigmentem. Oświetlenie boczne, regulacja barwy światła czy matowa faktura powierzchni nie zastąpią konkretu papieru – tego niezwykłego doświadczenia, którego sens wykracza daleko poza sam fakt czytania tekstu. Drukowana książka, jej zapach, ciężar, dźwięk przewracanych stron wyciszają układ nerwowy podobnie jak inne obiekty używane do zmysłowego zakotwiczenia, stanowiąc naturalne lekarstwo dla podrażnionego cyfrowo umysłu.

Niezwykłość książki

Książka jest niezwykłym przedmiotem. Jak żaden inny nieożywiony obiekt wydaje się niemal żywa. Każda pachnie inaczej – nasyca się aromatami miejsc, w których leży, dłoni, które ją dotykają. Jest niezwykle wrażliwa na to, jak z nią postępujemy: niszczeje w chłodzie, łatwo chłonie wilgoć, a ślad nieczystych palców zostaje na niej na zawsze. Nie da się jej „wyprać” – bezbłędnie zapisuje w sobie całą historię swojego istnienia. Jest trochę jak… dusza czy pamięć. 

Książki starzeją się, blakną i marszczą. Przesiąkają zapachem starych domów, antykwariatów, nieogrzewanych bibliotek czy piwnic. Gdy po latach wracamy do ulubionych egzemplarzy z dzieciństwa, czujemy, że czas nie oszczędził ani nas, ani ich. Nie wiadomo przy tym, co wzrusza bardziej: znane okładki wywołujące lawinę wspomnień czy zachwyt budzący się w nas na nowo – dokładnie taki sam jak wtedy, gdy byliśmy mali. Po chwili odkrywamy ze zdumieniem, że nasze twarze starzeją się i marszczą tak samo jak karty czytanych przed laty książek.

white printer paper on black textile
Photo by Thilak Mohan / Unsplash

Szept stron

Zarówno stare, jak i nowe książki wydają dźwięki, gdy tylko je otworzyć. Jakby ożywały pod dotykiem naszych palców: szelest kartek jest jak ludzki szept, pomruk zwierzęcia czy trzepot ptasich skrzydeł. Przewracanie stron wprowadza ukojenie – dźwięki te są ciche, tak dyskretne, że nie zakłócają lektury, stanowiąc jej niepowtarzalne, ledwo słyszalne, muzyczne tło.

open book
Photo by Aaron Burden / Unsplash

Dotyk książki

Książki są niezwykle różnorodne w dotyku: mają twarde lub miękkie, jedwabiste okładki, tłoczone litery, lakierowane bądź płócienne oprawy, unikalne faktury i wgłębienia. To prawdziwe dzieła sztuki, choć oprócz doznań estetycznych oferują coś jeszcze ważniejszego – zakotwiczenie w chwili obecnej, w jej głębokim, zmysłowym wymiarze.

Twarda skórka i miękkie wnętrze 

Otwarcie książki przypomina skosztowanie owocu: twarda oprawa odsłania miękkie wnętrze. Czy jesteśmy tego świadomi, czy nie – każda ma swój własny, niepowtarzalny zapach. Zawsze wzrusza mnie widok ludzi w księgarni pochylających się nad stronami i wciągających aromat świeżego druku – z tym szczególnym uśmiechem zadowolenia na twarzy, że oto nadchodzi chwila czystej przyjemności. 

Temperatura książki 

Książki są ciepłe. W przeciwieństwie do chłodnego ekranu papier delikatnie opiera się naszym palcom. Jest zmysłowym konkretem: bywa śliski i jedwabisty albo potrafi sprawiać wrażenie suchego i matowego. Czasem wydaje mi się, że niektóre książki są cieplejsze od innych, jakby pulsowały ukrytą w nich historią. Stare wydania bywają szorstkie i nieregularne w fakturze – jak dłonie starego człowieka. Bywa i tak, że zbyt gwałtownie ujęta kartka pozostawi na skórze cienką linię krwi: subtelne przecięcie ostrą krawędzią papieru. Widocznie z tym konkretnym egzemplarzem trzeba obchodzić się delikatnie i z uczuciem. 

a couple of bikes parked in front of a store
Photo by Martin Woortman / Unsplash

Rytuał czytania

Zmysłowość papierowej książki wynika również z prostego faktu, że czytając, zazwyczaj siedzimy lub leżymy. To z kolei – nawet nieświadomie – determinuje tryb odpoczynku. Regularne czytanie (na przykład wieczorem, przed snem) buduje rytuał, a ten – jak każdy rytuał – uspokaja nie tylko jednorazowo, lecz długofalowo.

Rytm czytania wyznacza sama opowieść. Czytamy – czasem pochłonięci historią, innym razem nią znużeni – lecz zazwyczaj po kolei. Natomiast hipertekst internetu nie ma struktury liniowej: składa się z połączonych ze sobą fragmentów kuszących do nieustannego scrollowania, przeskakiwania z obrazka na obrazek i z linku w link – wprost w gąszcz labiryntu, za którym nie kryje się żadna prawdziwa historia. Oprócz historii monetyzacji naszej uwagi, w której to my jesteśmy produktem, a nasz czas – zasobem, z którego tak łatwo dajemy się okradać.

Rytm czytania 

Na "papierze" jesteśmy tymi, którzy mają moc i wolę ożywiania uśpionego świata. Czytanie jest jak przędzenie na krosnach: każde zdanie przypomina nawijaną przez nas nić. Robimy to zawsze we własnym rytmie, bo to, jak otwierają się przed nami te nieistniejące światy, zależy wyłącznie od nas – od naszych emocji, wyobraźni oraz możliwości intelektualnych i fizycznych (często przecież, wyciszeni i zrelaksowani, zasypiamy z książką w ręku).

Taki odbiór tekstu sprzyja tak zwanemu głębokiemu czytaniu (deep reading) – w przeciwieństwie do kompulsywnego obcowania z ekranem, który nieustannie kusi, by choć na chwilę przeskoczyć na coś innego. Papier niejako wymusza uważność i skłania do skupienia uwagi na jednym wątku. Jeśli tak nie jest, to sygnał, że z naszą koncentracją dzieje się coś niedobrego. Głębokie czytanie to doświadczenie otwartości na rozumienie, angażowania wyobraźni i autentycznej odpowiedzi emocjonalnej. Scrollowanie jest natomiast bierne i powierzchowne – wzbudza proste emocje (lęk, śmiech, gniew), jakie zostały z góry zaprojektowane, by zatrzymać naszą uwagę jak ptaka w klatce.  

person holding coffee mug
Photo by Nathan Dumlao / Unsplash

Cisza 

Książka przynosi ciszę. Trudno czytać w hałasie – taka lektura szybko ulega przerwaniu, a wszelkie zakłócenia wyjątkowo nas drażnią. Najmłodsze pokolenia są zubożone o te doświadczenia: żyją w rozproszeniu, ciągłym szumie bzdur i informacji. Ciszę i brak stymulacji postrzegają jako zagrożenie, jakby nerwowość oraz wewnętrzne drżenie musiały być za wszelką cenę zagłuszone. Gdy podczas zajęć czytam głośno, cisza zapada sama z siebie – słychać tylko mój głos i szelest przewracanych kart. Słuchacze naturalnie się wyciszają, a osoby przebodźcowane zaczynają drzemać lub po prostu zasypiają. Wtedy od razu widać, kto wyćwiczył umiejętność samoregulacji i jest wewnętrznie spokojniejszy – taka osoba słucha uważnie i nie ulega senności.

Przyjemność czytania jako doświadczenia zmysłowego rodzi się w człowieku i dojrzewa w miarę praktykowania tej umiejętności. Buduje się na bazie rytuału – wieczornego lub popołudniowego zatrzymania w biegu dnia. Jest wreszcie nierozerwalnie związana ze światłem: tym ciepłym, kameralnym snopem padającym z lampki na stronice książki, który oddziela nas od mroku otoczenia, tworząc bezpieczną przestrzeń skupienia, wytchnienia i powrotu do samego siebie.

person holding string lights on opened book
Photo by Nong / Unsplash

Czytaj dalej

"Teraz morze oddzieli chłopców od mężczyzn"* Joseph Conrad, "Młodość i inne opowiadania"

"Teraz morze oddzieli chłopców od mężczyzn"* Joseph Conrad, "Młodość i inne opowiadania"

(…) pamiętam swoją młodość i uczucie, które już nigdy nie wróci — uczucie, że będę trwał wiecznie, że przetrwam morze, ziemię i wszystkich ludzi; złudne uczucie, które wabi nas do radości, do niebezpieczeństw, do miłości, do próżnych wysiłków — do śmierci; tryumfalne poczucie siły — gorączkę życia w garstce prochu, a w sercu żar,

Tekst: Katarzyna Bocian