Franz Kafka. Literatura i jej mroczne przyjemności

Dokładnie przypominam sobie tylko jedno zajście z wczesnego dzieciństwa. Ty też może jeszcze je pamiętasz. Pewnego razu w nocy bez ustanku marudziłem o trochę wody, zapewne nie z pragnienia, ale prawdopodobnie po to, aby Cię nieco poirytować, po części zaś, aby się zabawić. Gdy nie pomogły surowe upomnienia, zabrałeś mnie z łóżka, zaniosłeś na długi, drewniany balkon i na chwilę zostawiłeś samego, w koszuli, pod zamkniętymi drzwiami. Nie chcę powiedzieć, że to było niewłaściwe, może wtedy naprawdę nie można było w inny sposób uzyskać spokoju w nocy, chcę jednak przez to scharakteryzować Twoje metody wychowawcze i ich oddziaływanie na mnie. Potem byłem już chyba posłuszny, ale pozostał mi z tego wewnętrzny uraz. Nigdy nie potrafiłem doszukać się właściwego związku pomiędzy tym zrozumiałym dla mnie, bezsensownym proszeniem o wodę, a niezwykłą ohydą wyniesienia mnie na balkon. Jeszcze po latach cierpiałem z powodu dręczącego wyobrażenia, że ogromny mężczyzna, mój Ojciec, najwyższa instancja, mógł przyjść i prawie bez powodu wynieść mnie w nocy z łóżka na balkon, i że ja tak zupełnie nic nie znaczyłem dla niego. Wtedy był to tylko skromny początek, ale to ogarniające mnie często poczucie marności (skądinąd również uczucie szlachetne i płodne) wywodzi się pod wieloma względami z Twojego wpływu. 

List do Ojca

Powyższy cytat pochodzi z Listu do Ojca, który dorosły już Franz napisał do Hermanna Kafki. List jednak do rąk rodzica nie dotarł. Syn nie wręczył mu go osobiście, tylko przekazał matce, a ta, zaniepokojona, że stosunki rodzinne pogorszą się jeszcze bardziej, odmówiła bycia pośrednikiem. Jednak to przejmujące wyznanie, w którym pisarz przedstawia osobowość ojca, dominującego i stosującego przemoc emocjonalną, robi wrażenie na współczesnym czytelniku. Ojciec – wrzeszczący, ironiczny – dusi pewność siebie młodego, wrażliwego artysty. Czytając ten tekst ma się zresztą nieodparte wrażenie, że metody wychowawcze Hermanna pozostały powszechne przez cały wiek XX.

Być może ta relacja stała się jednym z fundamentów mrocznych, kafkowskich światów: dziwnych zależności międzyludzkich opartych na samotności i lęku, poczucia zagubienia w labiryncie absurdalnego życia. 

Przestrzeń panopticum 

Tajemnicze wydarzenia, w których biorą udział bohaterowie Kafki, mają miejsce w specyficznych przestrzeniach. To zazwyczaj pułapki: zamknięte pokoje, labirynty miejskich ulic, duszne strychy kamienic. Przestrzeń może ulec nagłej zmianie, jak we śnie: zawiłe korytarze ciągną się bez końca, pomieszczenia mają sekretne przejścia. Często brak w nich okien i świeżego powietrza. To miejsca zdegradowane, brudne, pełne starych gratów, porozwalanych akt sądowych.